517

HÉT INDISCH MAANDBLAD 69e JAARGANG • NR. 12 • juni 2025 • € 6,75 Alles over Petjoh Anak Indië, de nieuwe documentaire van Hetty Naaijkens Taalschatten- VO O R WO O R D - In beweging n het gekke is dat ik daar een heel dubbel gevoel bij heb. Aan de ene kant lucht het me op, dat onze taal ontwikkelt. Dat we bijvoorbeeld geen mensch meer zeggen en schrijven, maar mens. Ik kan enorm genieten van oude Polygoonjournaals. Voor de jongere lezers onder ons: Het Polygoonjournaal is een verzamelnaam voor twee Nederlandse bioscoopjournaals, te weten Neerlands Nieuws en Polygoon Wereldnieuws, die tot 1987 werden gemaakt. Zat je in de bioscoop, dan werd je even bijgepraat. Dit gebeurde lange tijd door Philip Bloemendal, zijn stem is onlosmakelijk aan het Polygoonjournaal verbonden. Als ik luister naar die oude journaals, zoals bijvoorbeeld een aflevering uit 1946 met nieuws uit Indonesië die op YouTube te vinden is, dan ben ik toch blij dat er in de huidige journaals niet meer zo formeel gesproken wordt. In die aflevering wordt verteld over een herdenking: ‘In tegenwoordigheid van de luitenant gouverneurgeneraal, officieren en nabestaanden van geëxecuteerden, vindt op de begraafplaats Antjol te Batavia een plechtige herdenking plaats van verzetslieden en strijders die tijdens het Japanse regime ter dood zijn gebracht.’ Hoort u de stem van Bloemendal al? Maar hoe fijn ik het vind dat wij minder archaïsch spreken en schrijven, zo moeilijk vind ik het om zelf mee te bewegen met de huidige veranderingen in de taal. Zo zeggen mensen steeds vaker ‘hun hebben het gedaan’, grammaticaal incorrect natuurlijk en ik krijg er de kriebels van. En mijn kinderen spreken naast keurig ABN ook een straattaal met hun vrienden en gebruiken daarbij woorden waarvan ik het bestaan niet wist. ‘Bro, ben je yusu? Ik vond het altijd al een NPC.’ Waarbij yusu een afkorting is van seryusu, Surinaams voor ‘serieus’. En een NPC is een Non Playable Character - iemand die niet voor zichzelf kan denken, niet origineel is. Als ze tegen mij beginnen met yusu, dan spreekt mijn blik voor zich: ‘serieus?’ En toch vind ik het jammer dat een oude taal als het Petjoh verdwijnt. Logisch, want het land waar die taal in is ontstaan, is niet meer. En dus ook niet die dagelijkse mengeling van Maleis en Nederlands en al die andere dialecten en talen uit Nederlands-Indië die ervoor zorgden dat het Petjoh kon ontstaan en ontwikkelen. Bovendien spreekt niemand de taal meer. Ja, er wordt nog wel eens een woordje of zinnetje uitgewisseld tussen Indischen onder elkaar. Maar dagelijks taalgebruik? Zeker niet. Dus is misschien wel logisch dat Petjoh iets uit het verleden wordt. De moraal van dit voorwoord? Taal is fluïde, taal verandert, we gebruiken woorden uit andere culturen en talen die ons taalgebruik verrijken, waardoor we ons nog beter kunnen uitdrukken en kunnen communiceren. We maken de taalregels makkelijker, ook al overtreden we daarbij de huidige regels van de grammatica. Aan ons om te bepalen welke regels we te belangrijk vinden om los te laten, welke woorden we toevoegen aan de Van Dale, welke woorden en talen we willen blijven gebruiken. En als je bedenkt dat je dat allemaal met taal kan doen, dan rest eigenlijk maar één conclusie: wat is taal mooi. Foto: Ashley de Groot E Taal is fluïde. Door de eeuwen heen is de taal die wij spreken veranderd, verrijkt, of verarmd misschien wel. Maar in ieder geval beweegt onze taal met ons mee. 3Inhoud ACHTERGROND Piekerans van een eindredacteur Boekoe of Buku, Tjendol of Cendol en 10 Bandoeng of Bandung? Hoe dan? De maandelijkse hoofdbrekens bij het maken van een Indisch maandblad. HISTORISCH 16 20 Hollandse na-aperij van het Indische Petjoh Een duik in de waarderingsgeschiedenis van de taal van de kleine Indo. Op een dah ...: Tjalie Robinson en Petjoh. INTERVIEW De taal van de geesten 34 De Indonesische mysticus Om Hao, die Nederlandse geesten uit het koloniale verleden thuisbracht. 40 46 Atjar, kroepoek en pisang Een kijkje in het atelier van beeldend 10, 20, 26, 40 kunstenaar Gracia Khouw. Anak Indië De nieuwe documentaire van Hetty Naaijkens. BOEKOE 26 Greep uit de kast 32 Blikvangers uit de Indische bibliotheek Indische collectors items. Thom Hoffman over Indonesië vrij. COLUMN 15 24 35 39 53 4 Alide Wormser: De kracht van taal. Frans Leidelmeijer: Vertaalslag. Aubrey van Leeuwen: Oma’s klankspraak. Esmay Usmany: Sprakeloos. Liz Pikart: Indonesisch op z’n Indisch. 34SERIE 44 Belanda tussen de Indo’s Thuis heerste de orde en tucht van het KNIL. MAKAN 32 46 54 Julia’s studententoko Maluku, de pure keuken van de Molukse eilanden 56 Het nieuwste kookboek van Carl LemettePolhaupessy en Mas van Putten, het resultaat uit hun liefde voor eten en reis naar de Molukken. IEDERE MAAND 6 8 9 50 51 Nieuwtjes Indopuzzel Oleh Oleh Belanja in de Moessonshop Nieuws uit de winkel 62 Anak Moesson: met Lauren, talige weetjes 64 Gezien: Tussen wal en schip. 65 66 67 en alles over de pentjak silat-workshop. Geruisloos Indisch. Beleven Ting Ting Colofon 56 Cover Depositphotos: akesin. 5Piekerans - AC H T ER G R O N D - van een eindredacteur 10Een heel nummer over taal? Het idee sluimerde al een tijd, want een eindredacteur van een Indisch blad heeft het niet gemakkelijk. Een e-mail van een lezer maakte een stroom van gedachten los. Door Ricci Scheldwacht E indredacteur zijn bij een Indisch blad is geen pretje. Zo, dat is eruit. Want in elk stuk dat op de redactie binnenkomt staat wel een woord dat tot hoofdbrekens leidt: Hoe schrijven we het? Is het Bandoeng of Bandung? Boekoe of buku? Potjo potjo of poco poco? Tjendol of cendol? Adoeh! Of toch Aduh?! Sommige lezers zullen nu vast hoofdschuddend denken: ‘Wat een domme vragen, seg! Natuurlijk kies je voor de eerste varianten van de hierboven genoemde woorden. Want Moesson is, zoals in de eerste zin van dit stuk staat, een Indisch blad. Geen Indonesisch blad, toh? Tolol … Kasian (of is het kassian?), die fen, hij weet niet … Lezers die dat denken vinden vast ook dat we de woorden moeten schrijven, zoals ze werden geschreven in de tijd dat Indonesië nog een kolonie was van Nederland en daarom Nederlands-Indië werd genoemd. Oké, beste lezer die het daar absoluut niet mee eens is: adem diep in en weer diep uit en houd deze gedachte even vast. Het punt is: Moesson is natuurlijk Moesson, een Indisch maandblad, correctie: hét Indisch maandblad, dat volgende maand zijn 70ste jaargang ingaat. Een blad met een vaste schare trouwe abonnees, die al heel lang lid zijn, zoals ze zelf zeggen als ze naar de redactie bellen. Zoiets schept verplichtingen. Dan bedenk je je wel tweemaal om al te grote veranderingen door te voeren. Je gooit in elk geval niet de spelling zomaar even om. Dus maakten we edities met het thema ‘Boekoe’ en ‘Teroes’ in grote letters op de cover, waarna we prompt de vraag kregen waarom daar oe’s stonden en geen u’s. Waren wij soms een koloniaal blad dan, dat nog steeds Tempo doeloe verheerlijkte? Hoe dan? Wie zo over ons denkt heeft ons blad, zo is duidelijk, al heel lang niet gelezen. Alsof we ooit een koloniaal blad waren en bovendien is Moesson wel degelijk met de tijd meegegaan en dat is niet alleen iets van de laatste paar jaren. Toch horen we het helaas nog te vaak: ‘Moesson? Dat lazen mijn oma en opa vroeger.’ Of nog erger: ‘Moesson, bestaat dat nog?’ Een jaar na haar aantreden als hoofdredacteur en uitgever van dit blad vroeg Vivian Boon aan mij of ik de eindredactie van dit blad op mij wilde nemen. Een van de dingen die zij als hoofdredacteur nastreefde was om meer ruimte te geven aan verhalen van lezers, zoals ook het geval was in de tijd dat haar grootouders het blad leidden. Zo was Tong Tong - de voorganger van Moesson immers begonnen - als podium voor verhalen van lezers, die aangespoord door Tjalie Robinson, hun zelfgeschreven verhalen als kopij voor het blad naar hem stuurden. Ook wij plaatsten oproepen aan onze lezers om verhalen in te sturen. Bijdragen van maximaal 500 woorden over een bepaald onderwerp. Dat leverde een aantal leuke stukken op: over sporten in Indië, huisdieren in de tropen en een prachtige serie verhalen over power neneks. Het maken van deze producties had wel wat voeten in de aarde. Niet alle inzendingen waren goed genoeg om zo in het blad af te drukken. Daar moest eerst wel een grondige redactie aan voorafgaan. Soms waren inzendingen gewoon niet goed ‘Is het Bandoeng of Bandung? Boekoe of buku? Potjo potjo of poco poco? Tjendol of cendol? Adoeh! Of toch Aduh?!’ 11- H I STO R I S C H - Hollandse na-aperij van het Indische Petjoh Minderwaardig. Inferieur. Onbeschaafd. Zo werd er door de Hollanders in het koloniale Nederlands-Indië naar het Petjoh gekeken. Sinds het begin van de 19e eeuw verschenen er publicaties waar Indo’s die het spraken werden nagedaan en belachelijk gemaakt. Met als gevolg dat Indo’s er zelf ook afstand van begonnen te nemen. Max Rooyackers (24) dook in de waarderingsgeschiedenis van de taal van de kleine Indo. Door Max Rooyackers I tu Mijnheer kurang opvoeding!’ Oftewel, die man mist opvoeding! Zo spotte een Duitser over het Petjoh, de taal van de Indo’s, al in 1829. Misschien hebben lezers ook wel eens een Indische oom of tante met een grappig accentje nageaapt als onschuldig grapje, of misschien een bekende Indo zoals Tante Lien. Maar vroeger waren dat soort grappen cynischer en gemener. 16 De Duitser uit 1829 bedoelde zijn uitspraak dan ook niet als onschuldig grapje, maar om te laten zien hoe dom en achtergesteld Indo’s waren. Het Petjoh is bekend onder een wijde variëteit van namen. Pecok, Pecu’, Petjohk, Petjoh, Petjo, noem maar op. Waar de term oorspronkelijk vandaan komt is onduidelijk. Mogelijk komt het van petjoek, een zwarteSpraken zij Petjoh? Djago’s rond een Harley Davdson. Collectie IWI, Wereldmuseum. aalschover als referentie aan de huidskleur van Indo’s, of petjok, wat gedeukt betekent. Beiden woorden komen uit het Maleis. Petjoh duidt eigenlijk niet op één taal, maar op een verzameling mengtalen met sterke lokale kleuren. Elke stad kende een eigen variant, waarbij de grammatica meestal gebaseerd was op het Maleis of Javaans, terwijl de woordenschat grotendeels Nederlands was. In Semarang bestond het Javindo met Javaanse invloeden, terwijl in Batavia Maleise, Chinese, en Portugese invloeden sterker waren. Zelfs het weeshuis van Pa Van der Steur in Magelang had een eigen mengtaal, namelijk Steurtjestaal, net zoals de militaire school voor Indische kinderen in Gombong, waar het Poepilsch werd gesproken. De eerste van deze mengtalen ontstonden rond 1800, toen het Maleis het Portugees verving als universele taal in de archipel. Er waren toen nog nauwelijks Nederlanders en Nederlandse scholen. De meeste Indo’s hadden het Maleis als moedertaal, of een mengelmoes van talen die hun gemengde afkomst weerspiegelde, wat zich ontwikkelde tot het Petjoh. Pas tegen het einde van het 19e eeuw begon het Nederlands zich langzaam onder veel Indo’s te wortelen. De Nederlanders noemden de mengtalen ‘krom Hollandsch’ en weigerden ze als taal te erkennen. Kromspreken stond gelijk aan kromdenken en degeneratie, waartegen de Nederlandse beschaving beschermd moest worden. Het Nederlandsch leesboek voor de lagere school uit 1889 claimt dan ook dat het Indische kind even knap en snel kan leren als Nederlandse kinderen, zolang zij maar goed Nederlands leren. De gebrekkige ontwikkeling van Indo’s werd dan ook geweten aan het Petjoh. Voorstanders van de emancipatie van de Indo drongen bijna altijd aan op het verbeteren van het Nederlands taalgebruik als belangrijkste middel om hen uit de armoede te helpen. Het Petjoh moest dus bestreden worden, met alle mogelijke middelen en manieren, om te voorkomen dat het Petjoh zich wortelde zoals het Afrikaans in Zuid-Afrika. Dit gebeurde via verbeterd Europees onderwijs, maar ook via de Indische entertainmentwereld. Nederlanders begonnen Petjoh na te apen als cynische satire, de taal die geen taal was volgens hen, om de verspreiding ervan te stoppen. Het was een tegenstrijdig fenomeen, omdat de taal die zij wilden laten uitsterven daarmee tegelijkertijd een podium kreeg. De sterke discriminatie van Petjoh-sprekers had als resultaat dat Petjoh zich nooit tot geschreven taal heeft ontwikkeld in de koloniale tijd. 17De taal van de geesten 34